در حالی که چین وعده ۲۰ میلیارد دلار سرمایه گذاری در بندر چابهار را داده بود، چه شد که این سرمایه راهی بندر گوادر پاکستان شد؟
مقدمه
 |
| منطقه آزاد چابهار (تصویر از ایسنا) |
مطلب پیش رو گزارشی تحلیلی است که بر اساس اظهارات آقای رضا قاسمی، کارآفرین و سرمایهگذار فعال در سیستان و بلوچستان، در یک نشست کلابهاوسی که در تاریخ ۳۰ اکتبر ۲۰۲۵ برگزار شد، تدوین شده است. آقای قاسمی با توجه به اظهارات خود، در بسیاری از نشستهای تخصصی و اقتصادی اخیر در منطقه حضور داشتهاند. با عنایت به این نکته، مسئولیت آمارها، تاریخها و اطلاعات تخصصی مطرح شده در این بلاگپست بر عهده ایشان است و نگارنده صرفاً گردآورنده این مطالب است.
بندر استراتژیک چابهار سالهاست که به عنوان کلید توسعه محور شرق و قطب تجارت بینالمللی ایران معرفی میشود، اما برخلاف وعدههای بزرگ، توسعه آن با چالشهای عمیق و غیرقابل انتظاری مواجه شده است. آقای قاسمی در تشریح دلایل ناکامی این پروژه ملی، به موانعی اشاره کرد که فراتر از تحریمهای رایج یا کمبود بودجه هستند.
۱. شروع پر امید و چرخش ۲۰ میلیارد دلاری چین
قاسمی سخنان خود را با اشاره به آغاز طرح توسعه مکران آغاز کرد. به گفته قاسمی، توسعه منطقه چابهار زمانی کلید خورد که آقای اسلامی (که اکنون مسئول انرژی اتمی هستند) به عنوان مسئول معین توسعه منطقه مکران فعالیت میکردند.
به گفته قاسمی فعالیت اصلی در چابهار در حدود سال ۱۳۹۵ شمسی آغاز شد. در آن زمان، یعنی پس از توافق برجام، فرصتی برای سرمایهگذاری خارجی ایجاد شد. طبق اظهارات قاسمی، قرار بود چینیها مبلغ عظیم ۲۰ میلیارد دلار در زیرساختهای کلیدی چابهار سرمایهگذاری کنند. این سرمایهگذاری کلیدی، قرار بود سه محور اصلی را پوشش دهد: توسعه بندر چابهار، راهاندازی فولاد مکران، و همچنین پروژههای پتروشیمی مکران.
اما قاسمی اضافه کرد که با شکست مذاکرات برجام و به دلایل سیاسی، چینیها تصمیم به یک چرخش استراتژیک گرفتند. ایشان تأکید کرد که چین عین همین ۲۰ میلیارد دلار را به بندر رقیب، یعنی بندر گوادر پاکستان، منتقل کرد. قاسمی دلیل این اقدام را مقرون به صرفهتر بودن فعالیتهای اقتصادی در گوادر برای چینیها دانست؛ چرا که آن بندر در راستای کریدور اقتصادی چین و پاکستان (CPEC) و جادهای که در شمال پاکستان به سمت افغانستان کشیده شده، قرار دارد.
قاسمی افزود، هندیها نیز که برای انجام سرمایهگذاری آمده بودند، پس از شکست برجام و با توجه به شرایط، سرمایهگذاریهای خود را انجام ندادند.
۲. سرنوشت پروژههای صنعتی: ۲۰ سال برای ۱۰ درصد پیشرفت
ستون فقرات توسعه چابهار، دو پروژه بزرگ پتروشیمی مکران و فولاد مکران بود که قرار بود محرک اشتغال و تولید باشند. قاسمی گفت که این پروژهها نمادی از رکود کلی هستند.
به گفته قاسمی، بعد از گذشت حدود ۲۰ سال از کلید خوردن پروژه پتروشیمی، این طرح حدوداً فقط ۱۰ درصد پیشرفت کاری دارد. زمانی که چینیها و هندیها حضور داشتند، فعالیتها تنها در حد زیربناهایی مانند ساخت جادهها، تأمین برق و امکانات اولیه برای فولاد و پتروشیمی مکران پیش رفته بود.
قاسمی اضافه کرد که تلاشهای بعدی برای تأمین مالی این پروژهها از طریق فروش سهام نیز عملاً با هیچ استقبالی روبرو نشد. ایشان همچنین به پروژههای زیربنایی استراتژیک شکستخورده دیگری اشاره کرد؛ از جمله خط انتقال برق ۴۰۰ کیلوولت به سمت پاکستان و خط لوله گازی که قرار بود از چابهار به سمت پاکستان کشیده شود، که هر دو عملیاتی نشدند.
قاسمی وضعیت کنونی بندر را نیز متوقف دانست و گفت کشتیهای سبک، نهایتاً تا حدود ۸۰۰ تن میتوانند در آنجا پهلو بگیرند.
۳. بهرهبرداری غیرمنتظره و تحریم ترامپ
قاسمی در بخش دیگری از اظهارات خود به بهرهبردار اصلی بندر در سالهای اخیر اشاره کرد. به گفته ایشان، بیشترین سود را از منطقه مکران و بندر چابهار، افغانستانیها بردند.
وی اضافه کرد که تجار افغان بدون پرداخت عوارض بندری از جادههای ایران استفاده میکردند که به عنوان مثال می توان به مسیری اشاره کرد که مسافت از منطقه چابهار تا مرز میلک (در زابل/زاهدان) را طی می کند و چیزی نزدیک به ۱۱۰۰ کیلومتر است. قاسمی افزود که حتی اجازه حمل و نقل بار به شرکتهای باربری ایران داده نمیشدتا بار در سر مرز تحویل ماشینهای افغانی شود و از این مسیر کامیونداران ایرانی منتفع شوند بلکه بر عکس کامیونهای افعانستانی در این مسیر تردد داشتند.
قاسمی با اشاره به اخبار جدید، گفت که حدود دو هفته پیش آقای ترامپ اعلام کرد که بندر چابهار را کاملاً تحریم کرده و حق استفاده از آن را از افغانستان گرفته است. یعنی این امکان هم از آن گرفته شد.
همچنین، به گفته قاسمی، تلاشهایی برای همکاری با عمان نیز شکست خورد. ایشان اشاره کرد که وزیر صنایع عمان دست کم در دو جلسه در منطقه حضور یافت و حتی قرار بود یک قایق مسافربری بین چابهار و عمان راهاندازی شود، اما این طرح با شکست مواجه شد و عملیاتی نشد.
۴. مانع نهایی و ریشهای: "خاک را به بیگانه نمیدهیم"
در نهایت، آقای قاسمی به مهمترین و شگفتانگیزترین دلیل شکست تمامی این طرحها اشاره کرد: موانع اجتماعی و فرهنگی منطقه.
قاسمی با یادآوری این نکته که استان سیستان و بلوچستان حدود ۱۱ درصد از خاک سرزمینی کشور را در اختیار دارد، گفت که یکی از علل عدم توسعه استان، باوری است که در آنجا وجود دارد. به دلیل اینکه بالای ۷۰ درصد از مردم استان اهل سنت هستند، یک تفکر ریشهدار سیاسی، مذهبی و باوری در استان هست مبنی بر اینکه این خاک نباید در اختیار هیچ "بیگانهای" قرار گیرد.
قاسمی اظهار داشت که این تفکرات مردم منطقه عامل شکست بسیاری از سرمایهگذاریها در چابهار شده است. ایشان در تأیید این موضوع به یک رویداد اخیر اشاره کرد: "همین چند ماه پیش که بحث مکران یا منطقه چابهار به عنوان پایتخت مطرح شد ائمه جمعه خیلی علنی روز جمعه اعلام کردن که هیچ فرد بومی حق واگذاری زمین به غیر بومی رو نداره".
به گفته قاسمی، این مقاومت محلی، که به دلیل تفکرات ریشهدار عدم واگذاری زمین به غیربومیان شکل گرفته، عامل نهایی بود که ریسک سرمایهگذاری را برای خارجیها (مانند چین) بالا برد و تمام برنامههای توسعه را ناکام گذاشت.
* * *
لینک سخنان قاسمی اینجاست
مجید خبازان
