چشم انداز انرژی جهان ۲۰۲۴ و دورنمای جایگاه ایران در خاورمیانه و تعاملش با چین
گزارش "چشمانداز انرژی جهان ۲۰۲۴" (WEO-2024)، تهیه شده توسط آژانس بین المللی انرژی (IEA) تأیید میکند که شتاب جهانی در استفاده از انرژیهای پاک به اندازهای قوی است که میتواند در تمامی سناریوهای اصلی، قبل از سال ۲۰۳۰، تقاضای جهانی برای نفت، گاز طبیعی و زغال سنگ را به اوج خود برساند. در حالی که منابع کمآلاینده، بهویژه انرژیهای تجدیدپذیر، قرار است بیش از نیمی از برق جهان را قبل از سال ۲۰۳۰ تولید کنند، این گزارش قویاً بر این نکته تأکید دارد که خطرات ژئوپلیتیکی همچنان در سطوح بسیار بالا باقی ماندهاند، به ویژه ناشی از تشدید درگیریها در خاورمیانه.
تمرکز بر خاورمیانه و ایران (چشمانداز ۲۰۳۰)
منطقه خاورمیانه در این تحلیل به دقت مورد بررسی قرار گرفته است زیرا ساختار انرژی آن همچنان تحت سلطه سوختهای فسیلی است، به طوری که حدود ۹۸% از تقاضای انرژی این منطقه در سال ۲۰۲۳ را تشکیل میداد. این وابستگی بالا به کندی در حال تغییر است: در سناریوی سیاستهای جاری (STEPS)، پیشبینی میشود که تقاضای انرژی این منطقه تا سال ۲۰۳۵ تقریباً ۲۵% افزایش یابد.
یافتههای کلیدی برای خاورمیانه تا سال ۲۰۳۰:
- آسیبپذیری ژئوپلیتیکی: حدود ۲۰% از عرضه جهانی نفت و گاز طبیعی مایع (LNG) امروزی از طریق تنگه هرمز، یک گلوگاه حیاتی دریایی در منطقه، عبور میکند.
- رشد عرضه سوخت فسیلی: در سناریوی سیاستهای جاری (STEPS)، خاورمیانه در کنار روسیه و قطر، بزرگترین منبع رشد عرضه گاز طبیعی منطقهای خواهد بود.
- تقاضای گاز داخلی: تقاضای گاز طبیعی خاورمیانه به طور قابل توجهی افزایش مییابد و پیشبینی میشود در سناریوی STEPS تا سال ۲۰۳۰ به ۷۰۲ میلیارد متر مکعب (bcm) برسد.
- کاهش سهم نفت: این منطقه در سال ۲۰۲۳ تقریباً ۱.۷ میلیون بشکه در روز (mb/d) نفت را در بخش برق خود مصرف کرد. در سناریوی STEPS، انتظار میرود سیاستهایی که از گذار از نفت به گاز طبیعی و انرژیهای تجدیدپذیر حمایت میکنند، مصرف نفت در بخش برق را تا سال ۲۰۳۰ حدود ۹۰۰ هزار بشکه در روز (kb/d) کاهش دهند. با این حال، این گذار به تأخیر حساس است، و در صورت توقف این تغییرات، تقاضای نفت تا سال ۲۰۳۰ میتواند ۵۰۰ هزار بشکه در روز بیشتر باشد.
- جاهطلبی انرژی پاک: بخش برق این منطقه، که در سال ۲۰۲۳ ۹۵% از برق خود را از سوختهای فسیلی تأمین میکرد، برنامهریزی برای گسترش عظیم انرژیهای تجدیدپذیر دارد. انتظار میرود تولید انرژیهای تجدیدپذیر در سناریوی STEPS تا سال ۲۰۳۵ ده برابر افزایش یابد. این منطقه همچنین دارای تخصص فنی و ظرفیت زمینشناسی قابل توجهی برای جذب، استفاده و ذخیره کربن (CCUS) است، به طوری که ظرفیت برنامهریزی شده آن تا سال ۲۰۳۵ در سناریوی STEPS به بیش از ۳۰ میلیون تن CO2 میرسد.
نکات برجسته درباره ایران:
- ایران به صراحت به عنوان یک بازیگر اصلی منطقهای در روند عرضه گاز، در کنار قطر و عربستان سعودی، مطرح شده است.
- ایران یکی از مصرفکنندگان اصلی برق با سوخت نفتی در خاورمیانه است و سهم آن در تولید برق نفتی منطقه بیش از ۲۰% است.
- در محاسبات ظرفیت مازاد جهانی نفت خام، نام ایران و روسیه به طور مشخص مستثنی شدهاند.
چشمانداز انرژی چین: اوجگیری سریع انرژیهای تجدیدپذیر و وابستگیهای نفتی
بخش انرژی چین، به عنوان بزرگترین آلاینده در سطح جهان و مسبب تقریباً ۸۰% از رشد انتشار CO2 جهانی در دهه گذشته، روندهای جهانی را به شدت تحت تأثیر قرار داده است. با این حال، چین همچنین پیشگام گذار به انرژی پاک است.
استقرار انرژیهای تجدیدپذیر تا ۲۰۳۰:
چین یک نیروگاه انرژی پاک است. این کشور در سال ۲۰۲۳ رکورد ۲۶۰ گیگاوات (GW) فتوولتائیک خورشیدی (PV) و بیش از ۷۵ گیگاوات باد نصب کرد. چین در سال ۲۰۲۳، ۶۰% از ظرفیت جدید تجدیدپذیر اضافه شده در سراسر جهان را به خود اختصاص داد.
- چین در مسیر دستیابی به هدف ۱۲۰۰ گیگاوات ظرفیت بادی و خورشیدی خود برای سال ۲۰۳۰، همین حالا در سال ۲۰۲۴ قرار دارد.
- هدف دولت چین این است که سهم منابع انرژی غیرفسیلی تا سال ۲۰۳۰ به ۲۵% از کل ترکیب انرژی برسد.
- در سناریوی سیاستهای جاری (STEPS)، رشد سالانه عرضه برق پاک در چین قرار است از میانگین رشد سالانه تقاضای برق در طول سال ۲۰۳۰ فراتر رود.
- گسترش این منابع به قدری سریع است که تا اوایل دهه ۲۰۳۰، تولید برق فتوولتائیک خورشیدی در چین به تنهایی، مسیر پیشبینی شده برای فراتر رفتن از کل تقاضای برق فعلی ایالات متحده را طی خواهد کرد.
- سهم برق در مصرف نهایی کل چین پیشبینی میشود تا سال ۲۰۳۰ به تقریباً یکسوم برسد و آن را به اقتصادیترین کشور بزرگ جهان از نظر سهم مصرف برق تبدیل کند.
قابلیت اطمینان به سوختهای فسیلی و اوج انتشار تا ۲۰۳۰:
استقرار فشرده انرژیهای تجدیدپذیر و رشد سریع مصرف برق قرار است اوج تقاضای سوختهای فسیلی در چین را رقم بزند و به این کشور کمک کند تا به هدف خود برای اوجگیری انتشار گازهای گلخانهای قبل از سال ۲۰۳۰ دست یابد.
- تقاضای نفت چین قبل از سال ۲۰۳۰ در سناریوی STEPS به اوج میرسد [81، 449، 862]، که عمدتاً به دلیل برقی شدن حملونقل جادهای است (خودروهای برقی در سال ۲۰۳۰ تقریباً ۷۰% از فروش خودروهای جدید را به خود اختصاص میدهند.
- علیرغم این اوجگیری قریبالوقوع، پیشبینی میشود چین تا سال ۲۰۳۰ به بزرگترین بازار نفت جهان تبدیل شود و از ایالات متحده پیشی بگیرد.
- مصرف نفت به عنوان مواد اولیه شیمیایی در بخش پتروشیمی پیشبینی میشود که همچنان در حال افزایش باشد و تا سال ۲۰۳۵ به حدود ۵ میلیون بشکه در روز (mb/d) برسد.
- تقاضای زغال سنگ برای تولید برق نیز تا سال ۲۰۳۰ به اوج میرسد.
- انتشار کل CO2 چین در سناریوی STEPS بین سالهای ۲۰۳۰ تا ۲۰۵۰ تنها ۳% در سال کاهش مییابد.
وضعیت رابطه انرژی چین و ایران:
چین همچنان به شدت به سوختهای فسیلی وارداتی وابسته است و تا سال ۲۰۵۰ در سناریوی STEPS، بزرگترین واردکننده نفت جهان باقی میماند. وابستگی این کشور به واردات نفت از حدود ۷۵% فعلی به بیش از ۸۰% تا سال ۲۰۵۰ افزایش خواهد یافت.
- خاورمیانه بزرگترین صادرکننده نفت خام در جهان است و سهم صادرات آن به آسیا، از جمله چین، در سناریوی STEPS به طور قابل توجهی افزایش خواهد یافت.
- ایران در محاسبات ظرفیت مازاد نفت خام جهانی به همراه روسیه مستثنی شده است.
- ایران همچنین به عنوان یک تولیدکننده عمده منطقهای و مصرفکننده اصلی برق نفتی در خاورمیانه ذکر شده است.
- در زمینه گاز طبیعی، پتانسیل چین برای نهایی کردن قرارداد عرضه گاز بیشتر با روسیه (خط لوله قدرت سیبری-۲) به عنوان یک «کارت وحشی» بزرگ برای صنعت LNG تلقی میشود، اگرچه سناریوی STEPS فرض نمیکند که این خط لوله روسیه عملیاتی شود.
منابع موجود بر نقش قابل توجه و فزاینده منطقه خاورمیانه در تأمین تقاضای رو به رشد نفت و LNG آسیا، از جمله چین، تأکید میکنند، اما وابستگی یا اتکای کمی چین به صادرات نفت ایران را تا سال ۲۰۳۰ به طور خاص اندازهگیری نکردهاند.
لینک به گزارش اصلی آژانس و نسخه پی دی اف آن اینجا
مجید خبازان
